Home

Brodsky

door Johan Polak & Frans Goddijn
Joseph Brodsky
TUSSEN IEMAND EN NIEMAND
Essays
DE BEZIGE BIJ
1987

Joseph Brodsky is een van de intellectuelen die Rusland deze eeuw levend konden verlaten. Velen, onder wie Babel en Mandelsjtam is dat lot niet beschoren geweest. De liefhebber van poezie hoorde Brodsky's naam, voorzover hij het russisch niet machtig was, vermoedelijk voor het eerst in de zestiger jaren toen iets bekend werd over een proces dat de staat voerde versus een beklaagde geheten Josif Brodski. Gedaagde werd beschuldigd van parasitisme en landloperij. In 1973 verscheen in de reeks PENGUIN MODERN POETS een eerste selectie van de gedichten van deze "landloper en parasiet". Zij waren een openbaring. We noemen slechts de titel ODYSSEUS TO TELEMACHUS. Droog, hedendaags en tegelijk zo ontroerend is dit aloude thema van de trojaanse oorlog in een schitterend vers opnieuw te voorschijn geroepen.

Kees Verheul, die met Brodsky bevriend is, en hem vele malen heeft ontmoet, beschouwde in zijn tweede essaybundel, ANTWOORD VAN EEN BUITENSTAANDER geheten, het gedicht AENEAS EN DIDO. Niemand die het mythische gegeven kent, blijft onbewogen door regels als:

En de grote held
verliet Carthago. Zij stond
voor de brandstapel die haar soldaten
onder de stadsmuur hadden aangestoken
en zag hoe in het mistige schijnsel van de brandstapel,
dat beefde tussen vuur en rook,
Carthago geluidloos verbrokkelde

Lang voor de profetie van Cato.

In deze tijd ontdekt Brodsky de gedichten van Kavafis, de grote Alexandrijn die in 1933 overleed, en die ook op het latere werk van W.H. Auden een stempel heeft gedrukt. Aan Kavafis, die aanwezig is in de tweede verzenbundel A PART OF SPEECH (New York 1977) heeft Brodsky een van zijn mooie studies gewijd, opgenomen in LESS THAN ONE, het boek waarop de bewonderaar van de dichter, die verschillende van de essays al uit tijdschriften kende, tergend lang heeft gewacht. Thans ligt die bundel daar, eerst gebonden verschenen in New York (1986), een jaar later als KING PENGUIN in Engeland, en nu, (sinds eind 1977) bij DE BEZIGE BIJ in het nederlands, vertaald door Frans Kellendonk en Kees Verheul.

Intussen heeft de "landloper en parasiet" de nobelprijs voor literatuur voor het jaar 1987 in ontvangst genomen. Wat moet dat wel voor een land zijn dat zijn grootste auteurs zoveel moeilijkheden in de weg legt, met de dood bedreigt, en in het beste geval uit het moederland laat afreizen....

Op zijn tweeendertigste jaar verlaat Brodsky de sovjetunie, nog juist op tijd om zijn idool W.H. Auden in Oostenrijk te ontmoeten. In Auden's laatste levensjaar ontwikkelt zich een hechte vriendschap tussen de engelse bard en de jonge rus. Waarom besluit Brodsky in 1977 om engels te gaan schrijven? "When a writer resorts to a language other than his mother tongue, he does so either out of necessity, like Conrad, or because of burning ambition, like Nabokov, or for the sake of greater estrangement, like Beckett." Stipt vertaald door Kellendonk en Verheul als: "Wanneer een schrijver zijn toevlucht neemt tot een andere taal dan zijn moedertaal doet hij dat uit noodzaak, zoals Conrad, of uit brandende ambitie, zoals Nabokov, of terwille van een grotere vervrweemding, zoals Becket."

Maar Brodsky had een andere reden: het gaat hem erom, in de taal dichter bij zijn betreurde W.H. Auden te zijn. "Dit is alles wat men voor een superieur iemand kan doen: op zijn manier verdergaan."

TUSSEN IEMAND EN NIEMAND is een verzameling van essays, sommige meer literair, andere historisch, in zoverre Brodsky zich bezig houdt met zijn eigen groei tot volwassenheid. Of hij nu over Anna Akhmatova, Nadezjda Mandelsjtam, de moedige weduwe van de vermoorde dichter, Kavafis, Montale of Platonov schrijft, het is altijd Brodsky die tot ons spreekt, zeer persoonlijk, zeer indringend, en zeer boeiend. Zijn dichterschap klinkt in zijn proza door, dat dientengevolge wel eens wat eigenaardig is.

Het is niet steeds gemakkelijk elke zin van Brodsky volledig te doorgronden, en ook wat dat aangaat verdienen de beide vertalers alle lof. Brodsky zelf geeft zich rekenschap hoe een zware taak het is goed te vertalen. "This interplay," zo zegt hij, "lamentably, is precisely what tends to vanish in translation." Weergegeven door de vertalers als: "Helaas is die wisselwerking juist datgene wat in vertaling verloren pleegt te gaan." Een weergave die misschien wat zwakker is dan het origineel.

Het lezen van de essays van Brodsky betekent een uitdaging. Zowel in het Nederlands als het Engels.