Home

Boomsma

door Johan Polak & Frans Goddijn
TIRANNIEKE TIJDEN
Graa Boomsma
IN DE KNIPSCHEER
1987

Graa Boomsma heeft sinds enige jaren de aandacht getrokken als origineel literair criticus, gespecialiseerd in ultramoderne Amerikaanse letterkunde. Bovendien geldt hij als zeer goed vertaler van Amerikaanse litaratuur, in het bijzonder van James Purdy. Na zijn "VRIJHEID IN DE STEIGERS", de publicatie van een essaybundel die voor een deel is samengesteld uit zeer interessante gesprekken met Amerikaanse auteurs, en een roman geheten "DE IDIOOT VAN DE GESCHIEDENIS", zijn van Boomsma thans drie verhalen gebundeld, onder de titel "TIRANNIEKE TIJDEN".

De buitengewoon spannende verhalen spelen zich af op verschillende Europese plaatsen, die onderling op een mysterieuze wijze verbonden zijn: door hun lot balanceren ze elk op de rand van oorlog of burgeroorlog, of ze zijn al reddeloos over die rand heengegleden. Dublin tijdens de Ierse opstand van 1914, Madrid en Segovia ten tijde van de Spaanse burgeroorlog, en Antwerpen in 1944 onder V2-raketbeschieting (Invloed van Thomas Pynchon's GRAVITY'S RAINBOW?).

Deze gemeenschappelijke thematiek verleent op zichzelf aan het drieluik geen hechte eenheid, maar Graa Boomsma heeft met grote precisie enkele verhaaltechnieken toegepast om van de bundel veel meer te maken dan een drietal verhalen. Zijn grote kennis van de Amerikaanse avant-garde kan hem hebben geáánspireerd tot de gecompliceerde maar transparante opbouw, waardoor de lezer allerlei patronen en overeenkomsten ontdekt op het moment dat de auteur dat wil. De ijzeren theaterwet die dicteert dat een geweer, hangend boven de schoorsteen in het eerste bedrijf, moet afgaan in het laatste bedrijf, wordt door Boomsma literair gehanteerd, zelfs zo ver doorgevoerd dat dezelfde dubbelloops nogmaals afgaat in een ander verhaal!

De laatste keer overigens betreft het de zelfmoord van een gebaarde Amerikaanse avonturier. Vlak voor het schot valt, vraagt de schrijver-getuige zich af "voor wie luidt die klok?", een overduidelijke verwijzing naar Hemingway, "FOR WHOM THE BELL TOLLS".

Een fascinerend element, en een ambitieuze beproeving van het schrijverschap, is de tweetijdigheid van de verhalen: de thematiek van morele verwording en geweld wordt niet alleen op verschillende plaatsen beschreven, maar in elk verhaal bovendien op twee verschillende tijden. "In de trieste grap die het bestaan kan zijn is geschiedschrijving maar al te vaak verzwijgen hoe het verder ging." Zo luistert in de ene alinea de toerist/vertaler op een bankje naar het relaas van een oude vechter, die in het verleden leeft en niet ontsnappen kan aan de burgeroorlog waarin hij vocht, terwijl een alinea verder de camera staat opgesteld in het oorlogslandschap. Wanneer zo'n nauwkeurig uitgedachte structuur perfect wordt opgebouwd, is deze sterk genoeg om zelfs een zwak verhaal te dragen, zoals een sterk verhaal zou kunnen leven ondanks overbodige kunstmatigheden in de structuur. Als beide elementen echter niet ruim boven de middelmaat uitsteken, klapt het hele bouwsel in, en blijft er weinig over.

Onze indruk is dat Boomsma erin is geslaagd een paar verhalen te schrijven die de lezer een lange treinreis, of een stille zondag in hun greep zullen houden, al heeft de oppervlaktespanning het soms van de diepte gewonnen.

Op de omslag van het boek staat een slanke vrouw, gekleed in een lichte jurk, met een zwarte ceintuur die ruim om haar middel valt. Ze steekt een weg over, geëscorteerd door een tweede vrouw, en een aantal gewapende mannen. Het beeld van deze vrouw komt meermalen terug, ook buiten het verhaal waarin ze aanvankelijk verschijnt. Voor de verschillende hoofdpersonen is ze de toevallige voorbijgangster die met begerige ogen wordt nagekeken, of de vrouw die gestalte geeft aan een masturbatiefantasie.

Hoewel ze op deze manier herhaaldelijk een belangrijke rol speelt, behoudt ze de oppervlakkigheid van een camee. Misschien heeft Boomsma hier gerefereerd aan het tweedimensionale van een stripfiguur - of aan een superkleine hoofdrol zoals Marlon Brando die speelde in de stripfilm SUPERMAN, een beroemd voorbeeld van een "CAMEO". Brando kwam slechts enkele minuten in beeld, om de film te voorzien van een vliesdunne allure. Het is niet onwaarschijnlijk dat de Amerikaanse invloeden op Boomsma zich uitstrekken tot het recentelijk uitgekomen en succesvol gebleken stripboek voor volwassenen, waarin een oude man, voorheen de BATMAN, verbitterd en gewelddadig strijdt tegen het ongrijpbare kwaad in zijn stad, of een ander hypermodern stripalbum, WATCHMEN, dat net als Boomsma's verhalen zeer prismatisch van opzet is: deels strip, deels verhaal, filmisch en eveneens spelend in meerdere tijdsperiodes tegelijk.

Alle vrouwen in TIRANNIEKE TIJDEN zijn van vlees en bloed, maar ook niet meer dan dat, zoals een tweetal dat door jonge gewapende strijders in een impuls wordt vermoord. De jongens zijn puberaal verlegen tegenover de angstige meisjes, en ontladen hun ontwakende erotiek door hun magazijnen leeg te schieten: "Het moet speelsheid zijn, of het angstige besef, waardoorheen de lust kruipt, dat ze over dood en leven kunnen beschikken. (...) Zijn handen tasten gretig naar haar dode lijf, maar de anderen trekken hem overeind. Ze herkennen het gevoel en zijn er nog bang voor. Wat gebeurt er met hen, wat bezielt hen, wat is er allemaal losgekomen? (...) Hun kelen zijn dik. De oorlog stapt hier definitief de drempel over waarachter de rede een loos gebaar is geworden."

De Amerikaanse literatuur is door de eeuwen heen geobsedeerd geweest door de thema's sex en geweld, zoals in de zestiger jaren reeds gesignaleerd is door Leslie A. Fiedler in zijn LOVE AND DEATH IN THE AMERICAN NOVEL.

Vergeleken met eerdere verhalen van Boomsma is zijn zinsbouw mooier, en langer geworden. Op dat punt is hij misschien minder avant-gardistisch, maar wel veel leesbaarder geworden. Een enkele keer slechts geeft hij toe aan de verleiding zijn zinnen al te barok te maken: "Waar heb jij oog voor? Er zit weinig tijd tussen zien en vergeten. Elke blik wordt een reeks woorden, elke ademtocht blaast een stortvloed van beelden naar je netvlies."

Ondanks kleine tekortkomingen, is Boomsma's nieuwste boek in staat om een lange treinreis drastisch te verkorten, of de stille zondag om te laten vliegen in een "splendid isolation". Niet vergeten op maandag de telefoonstekker weer in het stopcontact te doen!